Multimediainmarathiतेलुगू चित्रपटसृष्टी, ज्याला ‘टॉलीवूड’ असेही म्हणतात, भारतातील सर्वात मोठ्या आणि प्रभावशाली चित्रपटसृष्टींपैकी एक आहे. आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा या दोन राज्यांमधून उगम पावलेली ही चित्रपटसृष्टी शंभर वर्षांहून अधिक काळापासून अस्तित्वात आहे. दरवर्षी शेकडो चित्रपट निर्माण करणारी तेलुगू सिनेमाची परंपरा जगभरातील प्रेक्षकांना मोहित करत आहे.
हैदराबाद शहर हे या उद्योगाचे केंद्र आहे. येथे फिल्मनगर आणि रामोजी फिल्म सिटी सारख्या जगप्रसिद्ध चित्रपट निर्मिती केंद्रे आहेत. तेलुगू चित्रपटांनी केवळ भारतातच नव्हे तर जागतिक पातळीवर आपला ठसा उमटवला आहे.
मूकपट युग (१९२१ – १९३०)
तेलुगू चित्रपटसृष्टीची सुरुवात मूकपटांपासून झाली. १९२१ मध्ये ‘भीष्म प्रतिज्ञ’ हा पहिला तेलुगू मूकपट प्रदर्शित झाला. रघुपती वेंकय्या नायडू यांनी तेलुगू चित्रपटसृष्टीच्या स्थापनेत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आणि त्यांना ‘तेलुगू चित्रपटाचे जनक’ म्हणून ओळखले जाते.
या काळातील चित्रपट प्रामुख्याने पौराणिक विषयांवर आधारित असत. महाभारत, रामायण आणि अन्य धार्मिक ग्रंथांतील कथा पडद्यावर साकारण्यात येत. मद्रास (आजचे चेन्नई) हे त्यावेळी तेलुगू चित्रपटांचे निर्मिती केंद्र होते.
बोलपट युग (१९३१ – १९५०)
पहिला तेलुगू बोलपट
१९३१ मध्ये ‘भक्त प्रह्लाद’ हा पहिला तेलुगू बोलपट प्रदर्शित झाला. एच. एम. रेड्डी यांनी हा चित्रपट दिग्दर्शित केला होता. या चित्रपटाने तेलुगू चित्रपटसृष्टीत एक नवीन युगाचा प्रारंभ केला. संगीत, संवाद आणि भव्य सादरीकरण या चित्रपटाची वैशिष्ट्ये होती.
सुवर्णयुगाची पायाभरणी
१९४० च्या दशकात तेलुगू चित्रपटसृष्टी वेगाने विकसित होऊ लागली. बी. एन. रेड्डी, एल. व्ही. प्रसाद आणि के. व्ही. रेड्डी हे त्या काळातील महत्त्वाचे दिग्दर्शक होते. ‘वंदेमातरम’ (१९३९), ‘इल्लरी इल्लु’ (१९४१) यासारखे चित्रपट लोकप्रिय झाले. या दशकात चित्रपट निर्मितीत तांत्रिक प्रगती झाली आणि प्रेक्षकवर्ग मोठ्या प्रमाणात वाढला.
सुवर्णयुग (१९५० – १९७०)
१९५० ते १९७० हे दशके तेलुगू चित्रपटसृष्टीचे सुवर्णयुग मानले जाते. या काळात अनेक महान अभिनेते, दिग्दर्शक आणि तंत्रज्ञ पुढे आले ज्यांनी तेलुगू सिनेमाला एक वेगळी ओळख दिली.
महान कलाकार
नागभूषणम, अक्किनेनी नागेश्वर राव (ANR) आणि एन. टी. रामाराव (NTR) हे या युगातील तीन स्तंभ होते.
अक्किनेनी नागेश्वर राव यांनी ‘देवदासू’ (१९५३), ‘डॉक्टर चक्रवर्ती’ (१९६४) सारख्या चित्रपटांतून अजरामर भूमिका साकारल्या. तर एन. टी. रामाराव यांनी तब्बल ३०० हून अधिक चित्रपटांत भूमिका केल्या आणि ‘श्रीकृष्ण’ व ‘श्रीराम’ यांसारख्या पौराणिक भूमिका साकारण्यात ते विशेष प्रसिद्ध होते.
उल्लेखनीय चित्रपट
‘मायाबाजार’ (१९५७) हा तेलुगू चित्रपटांच्या इतिहासात सर्वश्रेष्ठ चित्रपट मानला जातो. के. व्ही. रेड्डी दिग्दर्शित या चित्रपटाने भारतीय पौराणिक चित्रपटांमध्ये एक नवा आदर्श निर्माण केला. ‘पाताळ भैरवी’ (१९५१), ‘चंद्रहारम’ (१९५४) हेही या काळातील महत्त्वाचे चित्रपट होते.
संगीताचे महत्त्व
या काळात तेलुगू चित्रपट संगीताने विशेष स्थान मिळवले. एस. व्ही. रंग राव, घंटसाला, पी. सुशीला आणि एस. पी. बालसुब्रमण्यम यांच्या गायनाने तेलुगू चित्रपट गाण्यांना अमरत्व प्राप्त झाले. घंटसाला यांचे भक्तिगीत आणि रोमँटिक गाणी आजही श्रोत्यांच्या मनात आहेत.
आधुनिक युग (१९७० – १९९०)
१९७० च्या दशकात तेलुगू चित्रपटांत ‘मासपट’ शैलीचा उदय झाला. कृष्णम राजू, कृष्णा आणि शोभन बाबू हे त्या दशकातील प्रमुख नायक होते. एक्शन, रोमान्स आणि गाणी यांचे मिश्रण असलेले चित्रपट प्रेक्षकांना खूप आवडू लागले.
चिरंजीवी युग
१९८० च्या दशकात चिरंजीवी हे तेलुगू चित्रपटसृष्टीचे महानायक बनले. ‘खैदी’ (१९८३), ‘स्वयंकृुषी’ (१९८७), ‘मुत्युडु’ (१९८८) या चित्रपटांनी त्यांना अपार लोकप्रियता मिळवून दिली. त्यांचे विशिष्ट नृत्य, अभिनय आणि संवाद यामुळे ते ‘मेगास्टार’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
याच काळात बालकृष्ण आणि नागार्जुन हे दोन नवे तारे उदयास आले. भारतीय चित्रपटांत तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत होता आणि तेलुगू चित्रपट त्यात आघाडीवर होते.
व्यावसायिक विस्तार (१९९० – २०००)
१९९० च्या दशकात तेलुगू चित्रपटसृष्टी आर्थिकदृष्ट्या अधिक मजबूत झाली. ‘शिव’ (१९८९-९०) या चित्रपटाने तेलुगू सिनेमात एक नवी क्रांती घडवली. राम गोपाल वर्मा या तरुण दिग्दर्शकाने हा चित्रपट दिग्दर्शित केला आणि त्याने भारतीय सिनेमात ‘रियलिस्टिक सिनेमा’ची नवी लाट आणली.
नागार्जुन, वेंकटेश आणि नरेश यांनी या दशकात वेगळ्या प्रकारच्या भूमिका स्वीकारल्या. प्रीता जिंटा, रेवती, विजयशांती यांसारख्या अभिनेत्रींनी तेलुगू चित्रपटांत स्वतःचे स्थान निर्माण केले. ‘प्रेमा’ (१९९४), ‘अनाकापल्ली’ यासारखे चित्रपट या काळातील महत्त्वाचे होते.
नव्या शतकाचा उदय (२००० – २०१०)
२१ व्या शतकाच्या प्रारंभी तेलुगू चित्रपटसृष्टीत तांत्रिक क्रांती झाली. डिजिटल तंत्रज्ञान, संगणक-निर्मित दृश्ये (VFX) आणि डॉल्बी आवाज प्रणाली यांच्या वापरामुळे चित्रपटांचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले.
पवन कल्याण आणि महेश बाबू
पवन कल्याण आणि महेश बाबू हे या युगाचे प्रमुख तारे बनले. ‘ओक्काडू’ (२००३), ‘अथाडू’ (२००५) या महेश बाबूंच्या चित्रपटांनी तेलुगू सिनेमाला नवी उंची दिली. पवन कल्याण यांची ‘खुशी’ (२००१), ‘बदरी’ (२०००) हे चित्रपट तरुणाईत प्रचंड लोकप्रिय झाले.
एस. एस. राजमौली आणि भव्य सिनेमा
दिग्दर्शक एस. एस. राजमौली यांनी ‘मगधीर’ (२००९) या भव्य चित्रपटाने तेलुगू सिनेमाची क्षमता जगाला दाखवून दिली.
हा चित्रपट त्याकाळातील सर्वाधिक कमाई करणारा तेलुगू चित्रपट ठरला आणि त्याने भारतीय सिनेमात VFX तंत्रज्ञानाचा नवा आदर्श निर्माण केला.
जागतिक मान्यता (२०१० – २०२०)
या दशकात तेलुगू चित्रपट केवळ भारतातच नव्हे तर जगभर पोहोचले. प्रवासी भारतीय समुदायामुळे अमेरिका, यूके, ऑस्ट्रेलिया आणि मध्य-पूर्व देशांत तेलुगू चित्रपटांना मोठी बाजारपेठ मिळाली.
बाहुबली
‘बाहुबली: द बिगिनिंग’ (२०१५) आणि ‘बाहुबली: द कन्क्लुजन’ (२०१७) या एस. एस. राजमौली दिग्दर्शित चित्रपटांनी तेलुगू सिनेमाला जागतिक मान्यता मिळवून दिली. ‘बाहुबली 2’ हा भारतातील सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट ठरला आणि त्याने तब्बल १,७०० कोटी रुपयांहून अधिक कमाई केली. ‘क्यों’ या प्रश्नाने प्रेक्षकांना एका वर्षापर्यंत उत्सुक ठेवले.
प्रभास, राणा दग्गुबाती, तम्मन्ना आणि अनुष्का शेट्टी यांच्या अभिनयाने सजलेल्या या चित्रपटाने जागतिक पातळीवर अभूतपूर्व यश मिळवले. हा चित्रपट ११० हून अधिक देशांत प्रदर्शित झाला.
जूनियर एनटीआर, राम चरण आणि नव्या पिढीचे तारे
जूनियर एनटीआर आणि राम चरण यांनी आपल्या वडिलांचा वारसा पुढे नेत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. अल्लू अर्जुन ‘पुष्पा’ (२०२१) मुळे अखिल भारतात प्रसिद्ध झाले. ‘रेड’ (२०२१), ‘अला वैकुंठपुरमलो’ (२०२०) हे चित्रपट तेलुगू सिनेमाची ताकद दाखवणारे ठरले.
ऑस्कर मान्यता आणि वर्तमान (२०२० नंतर)
एस. एस. राजमौली दिग्दर्शित ‘RRR’ (२०२२) या चित्रपटाने जागतिक पातळीवर इतिहास रचला. ‘नाटू नाटू’ या गाण्याला ९५ व्या ऑस्कर पुरस्कार सोहळ्यात ‘सर्वश्रेष्ठ मूळ गीत’ पुरस्कार मिळाला. हा तेलुगू सिनेमाचा आजपर्यंतचा सर्वात मोठा आंतरराष्ट्रीय सन्मान ठरला.
‘पुष्पा: द राइज’ (२०२१) ने उत्तर भारतात तेलुगू सिनेमाची नवी लाट आणली. अल्लू अर्जुन ‘पुष्पा राज’ या भूमिकेसाठी राष्ट्रीय पुरस्काराने सन्मानित झाले. ‘पुष्पा 2: द रूल’ (२०२४) ने ₹१,८०० कोटींहून अधिक कमाई करत नवा विक्रम प्रस्थापित केला.
ओटीटी (OTT) प्लॅटफॉर्मच्या उदयामुळे तेलुगू चित्रपट आणखी मोठ्या प्रेक्षकवर्गापर्यंत पोहोचू लागले आहेत. नेटफ्लिक्स, अमेझॉन प्राइम आणि झी5 यांसारख्या व्यासपीठांवर तेलुगू मूळ मालिका आणि चित्रपटांना प्रचंड प्रतिसाद मिळत आहे.
प्रमुख दिग्दर्शक
तेलुगू चित्रपटसृष्टीने अनेक महान दिग्दर्शक घडवले आहेत. के. व्ही. रेड्डी, बी. एन. रेड्डी हे सुरुवातीच्या काळातील महत्त्वाचे दिग्दर्शक होते. राम गोपाल वर्मा यांनी ‘शिव’, ‘रात’ यांसारख्या चित्रपटांतून नव्या शैलीचा परिचय करून दिला. मणि रत्नम यांनी तेलुगूत ‘जेंटलमन’ दिग्दर्शित केला.
एस. एस. राजमौली, त्रिविक्रम श्रीनिवास, शंकर, हरीश शंकर, सुकुमार आणि वामशी पायिडिपल्ली हे आजच्या काळातील महत्त्वाचे दिग्दर्शक आहेत. प्रत्येकाने आपल्या वेगळ्या शैलीने तेलुगू सिनेमाला समृद्ध केले आहे.
संगीताचा वारसा
तेलुगू चित्रपट संगीताची परंपरा अत्यंत समृद्ध आहे. एम. एस. विश्वनाथन, के. व्ही. महादेवन, राजन-नागेंद्र यांनी जुन्या काळातील चित्रपटांना सुरेल संगीत दिले. इलयाराजा यांनी ८० च्या दशकात तेलुगू सिनेसंगीतात क्रांती आणली.
ए. आर. रहेमान, एम. एम. कीरवाणी (नाटू नाटूचे संगीतकार), देवी श्री प्रसाद (‘पुष्पा’ फेम), थमन एस. हे आजच्या काळातील आघाडीचे संगीत दिग्दर्शक आहेत. एम. एम. कीरवाणी यांना ‘RRR’ मधील ‘नाटू नाटू’ साठी ऑस्कर पुरस्कार मिळाला हा तेलुगू संगीताचा सर्वोच्च सन्मान ठरला.
तेलुगू चित्रपटसृष्टीचा प्रवास खरोखरच अद्भुत आहे. एका छोट्या मूकपटाने सुरू झालेला हा प्रवास आज जागतिक पुरस्कारांपर्यंत पोहोचला आहे. या उद्योगाने केवळ करमणूक दिली नाही तर लाखो लोकांना रोजगार दिला, संस्कृतीचे जतन केले आणि तेलुगू भाषेला जागतिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली.आज तेलुगू चित्रपट जगभरातील प्रेक्षकांना मोहित करत आहेत. ‘बाहुबली’ पासून ‘RRR’ पर्यंत, आणि ‘पुष्पा’ पासून पुढच्या अनेक प्रकल्पांपर्यंत, तेलुगू चित्रपटसृष्टी नवनवीन उंची गाठत राहील याबद्दल कोणालाही शंका नाही. हा प्रवास पुढेही अखंड सुरू राहो, हीच सदिच्छा !
-मल्टिमिडीया इन मराठी
प्रतिक्रिया द्या