हॉलीवूड चित्रपट उद्योगाचा इतिहास

हॉलीवूड चित्रपट उद्योगाचा इतिहास

हॉलीवूड हे अमेरिकन चित्रपट उद्योगाचे केंद्र असून, जगातील सर्वात जुन्या आणि सर्वाधिक प्रभाव टाकणाऱ्या मनोरंजन उद्योगांपैकी एक आहे. कॅलिफोर्निया राज्यातील लॉस एंजेलिस (Los Angeles) शहराचा एक भाग असलेल्या ‘हॉलीवूड’ने गेल्या शतकात जागतिक संस्कृतीवर खोल ठसा उमटवला आहे.

हॉलीवूडच्या या रोमांचक इतिहासाचे प्रमुख टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

सुरुवातीचा काळ आणि स्थलांतर (१९०० चे दशक)

चित्रपट उद्योगाची सुरुवात मूळतः अमेरिकेच्या पूर्व किनाऱ्यावर (न्यूयॉर्क आणि न्यू जर्सी) झाली होती. परंतु, थॉमस एडिसन यांच्याकडे मोशन पिक्चर कॅमेराचे अनेक पेटंट्स होते आणि ते चित्रपट निर्मात्यांवर कडक निर्बंध लादत असत. एडिसन यांच्या जाचातून मुक्त होण्यासाठी आणि वर्षभर शूटिंगला अनुकूल अशा सूर्यप्रकाशित हवामानाच्या शोधात, अनेक चित्रपट निर्मात्यांनी कॅलिफोर्नियातील लॉस एंजेलिसकडे धाव घेतली. १९११ मध्ये हॉलीवूडमध्ये पहिला चित्रपट स्टुडिओ सुरू झाला.

२. मूकपटांचे युग (१९१० ते १९२७)

या काळात चित्रपटांमध्ये संवाद किंवा आवाज नव्हता; केवळ पार्श्वसंगीत आणि कलाकारांच्या चेहऱ्यावरील भाव याद्वारे कथा सांगितली जात असे.

• या काळात चार्ली चॅप्लिन (Charlie Chaplin), बस्टर कीटन आणि मेरी पिकफोर्ड यांसारखे महान कलाकार उदयास आले.
• याच काळात चित्रपट तयार करण्याची आणि प्रदर्शित करण्याची एक मोठी व्यावसायिक साखळी तयार होऊ लागली.

३. हॉलीवूडचा सुवर्णकाळ (१९२७ ते १९६० चे दशक)

हा काळ हॉलीवूडसाठी सर्वात भरभराटीचा मानला जातो.

• बोलपटांची सुरुवात: १९२७ मध्ये ‘द जॅझ सिंगर’ (The Jazz Singer) हा पहिला पूर्ण लांबीचा बोलपट (Talkie) प्रदर्शित झाला आणि मूकपटांचा काळ संपुष्टात आला.
• स्टुडिओ सिस्टीम (Studio System): या काळात उद्योगावर ‘पाच मोठ्या’ (Big Five) स्टुडिओंचे वर्चस्व होते—वॉर्नर ब्रदर्स, पॅरामाउंट, आरकेओ (RKO), मेट्रो-गोल्डविन-मायर (MGM) आणि ट्वेन्टीएथ सेंचुरी फॉक्स. हे स्टुडिओ अभिनेते आणि दिग्दर्शकांसोबत दीर्घकालीन करार करत असत.
• रंगीत चित्रपटांची (Technicolor) सुरुवातही याच काळात झाली. ‘गॉन विथ द विंड’ (१९३९) आणि ‘द विझार्ड ऑफ ओझ’ (१९३९) यांसारखे भव्य चित्रपट याच काळात आले.

४. नव-हॉलीवूड आणि ब्लॉकबस्टर युग (१९६० ते १९८० चे दशक)

१९५० च्या दशकात टेलिव्हिजनच्या आगमनामुळे चित्रपटगृहांमधील प्रेक्षकांची संख्या कमी होऊ लागली होती. यातून मार्ग काढण्यासाठी हॉलीवूडने कात टाकली.

• दिग्दर्शकांचे युग: या काळात स्टुडिओपेक्षा दिग्दर्शकांना अधिक स्वातंत्र्य मिळाले. मार्टिन स्कोर्सेसी, फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला (द गॉडफादर) यांसारख्या दिग्दर्शकांनी वास्तववादी आणि धाडसी चित्रपट बनवले.
• ब्लॉकबस्टरची सुरुवात: स्टीव्हन स्पीलबर्ग यांचा ‘जॉज’ (Jaws – १९७५) आणि जॉर्ज लुकास यांचा ‘स्टार वॉर्स’ (Star Wars – १९७७) या चित्रपटांनी ‘समर ब्लॉकबस्टर’ ही संकल्पना रूढ केली, ज्यातून चित्रपटांनी जगभरातून करोडो डॉलर्सची कमाई करायला सुरुवात केली.

५. आधुनिक युग आणि डिजिटल क्रांती (१९९० ते आजपर्यंत)

९० च्या दशकानंतर तंत्रज्ञानाने हॉलीवूडचा चेहरामोहरा पूर्णपणे बदलून टाकला.

स्ट्रीमिंग आणि ओटीटी (OTT): नेटफ्लिक्स (Netflix), ऍमेझॉन प्राइम आणि डिस्ने+ यांसारख्या प्लॅटफॉर्म्सनी चित्रपट पाहण्याच्या पद्धतीत क्रांती आणली आहे. आजकाल अनेक मोठे हॉलीवूड चित्रपट थेट या प्लॅटफॉर्म्सवर प्रदर्शित होत आहेत.

CGI (कॉम्प्युटर जनरेटेड इमेजरी): ‘ज्युरासिक पार्क’, ‘टायटॅनिक’, ‘मॅट्रिक्स’ आणि जेम्स कॅमेरॉनच्या ‘अवतार’ या चित्रपटांनी व्हिज्युअल इफेक्ट्सची (VFX) नवी उंची गाठली.

फ्रँचायझी आणि सुपरहिरो चित्रपट: आजचे हॉलीवूड प्रामुख्याने मार्वल सिनेमॅटिक युनिव्हर्स (MCU), डीसी (DC), हॅरी पॉटर यांसारख्या महाकाय फ्रँचायझींवर आधारित आहे.